OPINIE. PISA-resultaten onder druk: “Kennis is belangrijk, maar zonder perspectief wordt leren moeilijk”

Met enige regelmaat grijp ik terug naar de publicatie Joining Society. Social Interaction and Learning in Adolescence and Youth. Zo ook vanochtend. Alleen al het inleidende hoofdstuk van Anne-Nelly Perret-Clermont blijft me raken. Haar beschrijving van jongeren die nood hebben aan "thinking spaces", ruimtes waarin ze kunnen nadenken, betekenis geven aan ervaringen en zich kunnen verhouden tot de wereld om hen heen, leest vandaag opvallend actueel. Want hoe maak je jongeren warm voor voortdurend leren en voor leren mét, van en voor elkaar in een wereld die in brand staat? Hoe help je hen vertrouwen ontwikkelen in de toekomst wanneer onzekerheid, polarisatie, prestatiedruk en maatschappelijke en geopolitieke onrust steeds nadrukkelijker aanwezig zijn? En hoe kan didactiek niet alleen een technische kwestie van kennisoverdracht zijn, maar ook een didactiek van liefde, hoop en (inter)menselijke groei?

Wat PISA ons niet vertelt

De discussie over de dalende PISA-resultaten wordt vandaag vaak herleid tot een probleem van kennis en vaardigheden. Politici, opiniemakers en onderwijsdeskundigen wijzen op tekorten in taal, begrijpend lezen, rekenen en wiskunde. Die bezorgdheid is begrijpelijk. Zonder stevige basisvaardigheden wordt volwaardige deelname aan de samenleving moeilijk. Toch schuilt er een gevaar in een analyse die uitsluitend focust op wat leerlingen niet meer kennen of kunnen.

De vraag die veel minder gesteld wordt, is welke maatschappelijke werkelijkheid vandaag de achtergrond vormt waartegen jongeren opgroeien, leren en zichzelf proberen te ontwikkelen.

In Anne-Nelly Perret-Clermonts visie ontwikkelen jongeren zich niet los van hun omgeving, maar binnen sociale en culturele "thinking spaces": ruimtes waarin zij kunnen nadenken, ervaringen verwerken, perspectieven uitwisselen en betekenis geven aan de wereld waarin zij leven. Denken en leren zijn daarbij niet enkel individuele cognitieve processen, maar ook sociale activiteiten die afhankelijk zijn van relaties, erkenning en mogelijkheden tot participatie. Wanneer dergelijke denkruimtes onder druk komen te staan, heeft dat gevolgen die veel verder reiken dan alleen het welzijn van jongeren. Het beïnvloedt ook hun motivatie om te leren. Wie moeilijk een betekenisvolle toekomst kan voorstellen, zal zich minder gemakkelijk engageren voor kennisverwerving. Wie weinig sociale erkenning ervaart, zal minder geneigd zijn intellectuele risico's te nemen. En wie voortdurend geconfronteerd wordt met onzekerheid, prestatiedruk of een gebrek aan perspectief, zal vaak eerst proberen psychologisch overeind te blijven voordat leren een prioriteit kan worden.

Precies daarom lijkt het problematisch om de dalende PISA-resultaten uitsluitend te beschouwen als een onderwijsprobleem. Mogelijk vertellen deze resultaten ons niet alleen iets over scholen, curricula of didactiek, maar ook over de toestand van de samenleving zelf.

Veel hedendaagse analyses vertrekken impliciet van een technisch model: lagere resultaten vragen om meer kennisoverdracht, meer instructie en hogere verwachtingen. Dat zijn ongetwijfeld relevante elementen. Maar ze beantwoorden niet de fundamentele vraag waarom steeds meer jongeren een fragiele relatie lijken te ontwikkelen met leren zelf.

Auteurs zoals Shirley Brice Heath tonen aan dat jongeren vooral betrokken raken wanneer zij ervaren dat wat zij doen betekenis heeft, wanneer zij verantwoordelijkheid krijgen en wanneer zij zich erkend voelen als volwaardige deelnemers aan een gemeenschap. Jongeren willen niet alleen voorbereid worden op de samenleving van morgen; zij willen vandaag al ervaren dat zij ertoe doen.

Ondernemend leren als oefening in toekomstgericht handelen

Vanuit dat perspectief krijgt ook het belang van ondernemend leren een andere betekenis.

Ondernemend leren moet dan niet in de eerste plaats worden begrepen als een voorbereiding op ondernemerschap in economische zin. De diepere betekenis ervan ligt in het ontwikkelen van een generatief vermogen: het vermogen om iets nieuws te bedenken, vorm te geven en in de werkelijkheid te realiseren.

Wanneer jongeren een maatschappelijk project uitwerken, een probleem in hun omgeving analyseren, een initiatief nemen, samenwerken aan een oplossing of een sociale onderneming opzetten, zijn zij niet alleen bezig met het verwerven van kennis. Zij oefenen ook in toekomstgericht handelen. Zij ervaren dat zij niet enkel ontvangers van maatschappelijke ontwikkelingen zijn, maar er mede vorm aan kunnen geven.

Een antwoord op gevoelens van machteloosheid

In die zin kan ondernemend leren functioneren als een ruimte waarin jongeren hun handelingsvermogen, hun verantwoordelijkheidszin en hun vertrouwen in de toekomst ontwikkelen. Het biedt mogelijkheden om te experimenteren met wat men mini-utopieën zou kunnen noemen: kleine, concrete pogingen om een stukje werkelijkheid beter te maken.

Dat lijkt misschien bescheiden, maar psychologisch is het van grote betekenis.

In een tijd waarin jongeren dagelijks geconfronteerd worden met berichten over klimaatverandering, oorlogen, economische onzekerheid, woonproblemen en mentale gezondheidsproblemen, dreigt gemakkelijk een gevoel van machteloosheid en apathie te ontstaan. Ondernemend leren biedt daar een tegengewicht voor. Het laat jongeren ervaren dat problemen niet alleen ondergaan hoeven te worden, dat ideeën kunnen uitgroeien tot concrete acties en dat samenwerking wel degelijk verschil kan maken. Bovenal ontdekken zij dat de toekomst geen vaststaand gegeven is, maar iets waaraan zij zelf kunnen meebouwen.

Een pedagogische praktijk van hoop

Precies daarin schuilt de band met generativiteit. Generativiteit verwijst niet enkel naar zorg voor toekomstige generaties, maar ook naar het vermogen om iets te creëren dat verder reikt dan het eigen individu. In het stuk van Anne-Nelly Perret-Clermont wordt dit verbonden met het scheppen van omstandigheden waarin anderen kunnen groeien, denken en ontwikkelen.

Ondernemend leren kan daarom worden opgevat als een pedagogische praktijk van liefde en hoop. Het creëert situaties waarin jongeren niet alleen kennis verwerven, maar ook ervaren dat zij betekenisvolle actoren zijn die invloed kunnen uitoefenen op hun omgeving. Het helpt hen zichzelf te zien als medemakers van de toekomst in plaats van als loutere toeschouwers ervan. Meer nog, ondernemend leren schept condities waarin jongeren zich niet enkel aanvaard voelen om wie zij vandaag zijn, maar ook worden gezien in wie zij in potentie kunnen worden en hierin worden aangesproken, aangemoedigd en ondersteund.

Kennis heeft betekenis nodig

Dat betekent uiteraard niet dat taal en wiskunde minder belangrijk worden. Integendeel. Maar kennis en vaardigheden krijgen pas werkelijk betekenis wanneer jongeren ook een toekomst kunnen verbeelden waarin die kennis ertoe doet.

Kennis is noodzakelijk. Maar betekenis is noodzakelijk om kennis te willen verwerven.

Misschien moeten we daarom naast de vraag "Waarom kunnen jongeren minder goed rekenen?" ook een andere vraag durven stellen:

Hoe creëren we leeromgevingen waarin jongeren opnieuw ervaren dat zij een toekomst hebben waarop zij invloed kunnen uitoefenen?

Vanuit dat perspectief zijn dalende PISA-scores niet alleen een signaal over onderwijs. Zij kunnen ook gelezen worden als een signaal over de kwaliteit van de maatschappelijke ruimtes waarin jongeren vandaag leren leven, hopen, dromen, plannen maken en hun generatieve vermogen ontwikkelen.